10 مهر 1398

آثار مالی ازدواج در رابطه با فرزندان و خویشاوندان

آثار مالی ازدواج در رابطه با فرزندان و خویشاوندان

آن چه در حقوق خانواده به عنوان آثار مالی قرارداد ازدواج در رابطه با فرزندان و خویشاوندان مورد مطالعه قرار می گیرد، موضوع هزینه ی نگهداری با حضانت طفل و نفقه ی اقارب (اولاد و خویشاوندان است. نفقه ی زن در مبحث اول مورد مطالعه قرار گرفت و در این مبحث نیز هزینه ی نگهداری طفل و نفقه ی اقارب بررسی می شود. اقارب یا اقرباء جمع قریب و در لغت به معنی نزدیکان و خویشاوندان می باشد و در اصطلاح حقوقی نیز به همین معنی و اعسم است از قرابت نسبی، سببی و رضاعی نفقه ی اقارب شامل نفقه ی اولاد و پدر و مادر و اجداد و جدات می شود. در همین جا باید خاطر نشان ساخت که هزینه ی نگهداری یا حضانت طفل با نفقه ی اولاد که جزیی از نفقه ی اقارب یا خویشاوندان محسوب می شود، تفاوت هایی مبنایی دارد، هر چند که گاهی از هر دو با عنوان «نفقه ی اولاد» یاد می شود. در زیر به برخی از این تفاوتها اشاره می شود:

الف- پرداخت هزینه ی حضانت یا نگهداری از طفل، تکلیف و وظیفه ی پدر و مادر است ولی نفقه ی اولاد به شرحی که خواهد آمد بسته به نیاز گیرندهی نفقه و توانایی مالی انفاق کننده دارد. در واقع نمی توان طفلی را تصور نمود که احتیاجی به هزینه ی حضانت یا نگهداری نداشته باشد.

ب- رابطه ی انفاق میان پدر و مادر و اولاد، رابطه ای دو سویه است و هر یک از دو طرف بسته به شرایط، توانایی مالی و نیاز مالی طرف مقابل، وظیفه ی پرداخت نفقه را به عهده دارد، ولی پرداخت هزینه ی حضانت، تکلیف یک سویه ای است که بر عهده ی پدر یا مادر قرار دارد.

پ- الزام به دادن نفقه به خويشان، محدود به دوره ی معینی نیست و ممکن است تا پایان عمر ادامه داشته باشد، ولی تکلیف پدر یا مادر به پرداخت هزینه ی حضانت، محدود به دوران کودکی فرزند است و پس از بزرگ شدن طفل پایان می پذیرد.

ت- تکلیف به پرداخت هزینه ی حضانت وظیفه ی پدر و در صورت فوت او به عهده ی مادر است ولی در مورد نفقه ی اولاد، در ماده 1199 ق.م آمده است: «نفقه ی اولاد بر عهده ی پدر است پس از فوت پدر یا عدم قدرت او به اتفاق به عهده ی اجداد پدری است با رعایت الاقرب فالاقرب. در صورت نبودن پدر و اجداد پدری و یا عدم قدرت آن ها نفقه بر عهده ی مادر است. هر گاه مادر هم زنده و یا قادر به انفاق نباشد با و رعایت الاقرب فالاقرب به عهده ی اجداد و جدات مادری و جدات پدری واجب النفقه است و اگر چند نفر از اجداد و جدات مزبور از حيث درجه ی اقربیت مساوی باشند نفقه را باید به حصهی مساوی تأدیه کنند.»

هر چند، طفل در حضانت، و اولاد در نفقه، هر دو یکی هستند و به واسطه ی رابطه ی فرزندی به پدر و مادر منتسب می شوند، اما به دلیل این که هزینه ی حضانت و نفقه ی اولاد، هر کدام دارای احکام و شرایط جداگانه ای هستند، پس باید آن ها را به وسیله ی ضابطه ی زمان از یکدیگر تفکیک و مطالعه نمود، که در ادامه خواهد آمد. در قانون و کتاب های حقوقی، گاهی هزینه ی حضانت، نفقه ی اولاد نیز نامیده شده است و از این نظر، میان این دو تاسیس حقوقی اختلاط ایجاد شده است. برای تشخیص این که نفقه ی اولاد» ذکر شده مشمول کدام یک از احکام «هزینه ی حضانت» و یا «نفقه ی اولاده قرار می گیرد، باید بین فرزندان تا 18 سال تمام شمسی و بالاتر از آن، تفکیک قایل شد. در واقع، فرزندان تا 18 سال مشمول هزینه ی حضانت قرار دارند و فرزندان بالاتر از 18 سال، در صورت نیاز به نفقه و توانایی پدر يا اجداد پدری یا مادر در پرداخت نفقه، تحت شمول نفقه ی اولاد قرار می گیرند.

در صورتی که پدر خانواده فوت نماید و حقوق وظیفه یا مستمری (ناشی از بازنشستگی داشته باشد، این حقوق علاوه بر زن (که پیش از این توضیح داده شد)، به فرزندان نیز تعلق خواهد گرفت. در این باره در قسمت 3 ماده ی 48 ق.ح.خ 1391 آمده است: «فرزندان اناث در صورت نداشتن شغل یا شوهر و فرزندان ذکور تا سن 20 سالگی و بعد از آن منحصرا در صورتی که معلول از کار افتادهی نیازمند باشند یا اشتغال به تحصیلات دانشگاهی داشته باشند حسب مورد از کمک هزینه ی اولاد، بیمه و مستمری بازماندگان با حقوق وظیفه والدین خود برخوردار می گردند. در مورد نحوه ی تقسیم این حقوق بین زن دائم، فرزندان و سایر وراث قانونی در قسمت 4 همین ماده آمده است: «حقوق وظیفه یا مستمری زوجهی دائم و فرزندان و سایر وراث قانونی کلیهی کارکنان شاغل و بازنشسته مطابق ماده ی (87) قانون استخدام کشوری مصوب 31/3/1345 و اصلاحات بعدی آن و با لحاظ ماده ی (86) همان قانون و اصلاحیه های بعدی آن، تقسیم و پرداخت می گردد.»

الزام به پرداخت نفقه ی زن، هزینه ی نگهداری طفل و نفقه ی اولاد، همگی ناشی از ازدواج است، هر چند که احکام آن ها در بسیاری از موارد مانند شرایط و چگونگی الزام و طريق مطالبه با یکدیگر متفاوت هستند ولی الزام به پرداخت نفقه نسبت به سایر خویشاوندان ناشی از ازدواج نیست بلکه ناشی از رابطه ی فرزندی است، اما به دلیل پرهیز از پراکندگی مطالب، با اندکی تسامح نفقه ی آن ها را نیز ذیل همین مبحث و تحت عنوان آثار مالی ازدواج مطالعه می کنیم. نکته این که بر خلاف نفقه ی زن، که بر عهده ی شوهر است، در نفقه ی خویشاوندان، جنسیت پرداخت کننده در قانون تعیین نشده است و هر یک از زن و مرد، در صورت وجود شرایط قانونی، ممکن است تعهد به پرداخت نفقه نسبت به خویشاوندان را داشته باشند، هم چنان که در ماده ی 1200 ق.م آمده است: «نفقه ی ابوین با رعایت الاقرب فالاقرب به عهده ی اولاد و اولاد اولاد است.» و هیچ اشاره ای به دختر یا پسر بودن اولاد نشده است. در این مبحث ابتدا در گفتار اول هزینه ی نگهداری یا حضانت طفل را بررسی کنیم و در گفتار دوم نفقه ی خویشاوندان را مورد مطالعه قرار می دهیم که خود شامل مفهوم و ماهیت نفقه، شرایط الزام به پرداخت نفقه، مطالبه ی نفقه، و ضمانت اجرای پرداخت نفقه می شود.