07 دی 1398

عقود تملیکی و عهدی

عقود تملیکی و عهدی

عقد تملیکی قراردادی است که به موجب آن مالی از ملکیت شخصی خارج و به ملکیت دیگری وارد می گردد. در عقد تملیکی به مجرد عقد مورد معامله از شخصی به شخص دیگر منتقل می شود، مانند بیع عین معین که سبب انتقال مال از فروشنده با خریدار است.

عقد عهدی آن است که تعهدی بر گردن یک طرف قرارداد و حقی دینی برای طرف دیگر به وجود می آورد. مثلاً اگر شخصی قرارداد کند که خانه ای برای دیگری بسازد یا کالایی را برای او از محلی به محل دیگر حمل کند، این عقد عهدی به شمار می آید.

آثار و احکام عقود تملیکی و عهدی یکسان نیست. مثلاً در عقد تملیکی مورد معامله باید در حین عقد موجود باشد وگرنه معامله باطل است (ماده ی ۳6۱ق.م.). ولی در عقد عهدی ممکن است مورد معامله در حین عقد موجود نباشد و بعد از عقد ايجاد گردد. بنابراین اگر کسی یک مال کلی را به دیگری بفروشد و تعهد کند که کالای فروخته شده را در مدت معین به خریدار تحویل دهد، این معامله صحیح است، اگر چه کالای مزبور هنگام معامله موجود نباشد.

به علاوه عقد تملیکی یک حق عینی برای متعهدله ایجاد می کند که در مقابل همه معتبر و قابل استناد است و از لوازم آن حق تعقیب است، بدین معنی که دارنده ی حق می تواند همه جا موضوع حق خود را تعقیب کند و آن را از دست هر متصرفی خارج سازد. اما عقد عهدی فقط موجد حق دینی است که یک حق نسبی محسوب می شود، یعنی فقط در مقابل متعهد معتبر است و دارنده ی حق به موجب آن می تواند انجام امر یا خودداری از انجام امری را فقط از متعهد بخواهد.

عقود عموما منشأ تعهد هستند: هر عقد طبق تعریفی که از آن شده است (ماده ی ۱۸۳ ق.م.) تعهد و حق دینی به وجود می آورد حتی قرارداد تملیکی، چنان که حقوق دانان فرانسوی گفته اند، سبب ایجاد تعهد است، هرچند که تعهد به محض ایجاد اجرا می شود. هر قرارداد اقتصادی متعاقدین را نسبت به یکدیگر متعهد می کند. شخصی که تعهدی را به موجب یک قرارداد معوض می پذیرد، در مقابل، یک حق دینی در نتیجهی قرارداد به دست می آورد. در قراردادهای اقتصادی موضوع تعهد همیشه مالی است که متعهد باید به متعهدله بدهد. این مال ممکن است عین معین یا کلی یا منفعت و یا کار باشد.

بیشتر قراردادها هنگام انعقاد عهدی هستند، لیکن بعد موجب انتقال مالی از دارایی یکی از طرفین به دارایی طرف دیگر می گردند. حتی اگر قرارداد در بدو امر تملیکی باشد، شخص انتقال دهنده را به تسلیم مال مكلف می دارد و بدین طریق یک تعهد تبعی بر ذمه‎ی وی ایجاد می کند. به علاوه عقد تملیکی معمولا تعهدی بر ذمه‎ی طرف دیگر ایجاد می کند: منتقل اليه معمولا تعهد می کند که مبلغی در ازای مال مورد انتقال بپردازد. پولی که به عنوان بهای معامله پرداخت می شود خود کالایی است که به طرف دیگر انتقال می یابد. خلاصه آنکه بیشتر قراردادهای رایج در بین مردم دارای هر دو جنبه ی تملیکی و عهدی هستند.