وكیل خوب كیفری

28 اسفند 1398

نظام های دادرسی کیفری

نظام های دادرسی کیفری

امروزه بیشتر کشورهای جهان از نظر سیستم دادرسی کیفری تابع نظام مختلط هستند. بررسی قوانین و مقررات مربوط به آیین دادرسی کیفری در کشورهای مختلف در طول زمان، سبب شده است که ویژگی های آن‏ها طبقه بندی شده و بر این اساس، شیوه های دادرسی کیفری در چند نظام طبقه بندی شود. هر یک از این نظامها ویژگی هایی دارند که به تدریج در طول تاریخ تغییر یافته و همواره تلاش بر این بوده که کاستی های نظام های سابق برطرف و از معایب آن‏ها پرهیز شود.

به طور کلی مهم‏ترین نظام‏های دادرسی کیفری عبارتند از:

الف) نظام دادرسی اتهامی

ب) نظام دادرسی تفتیشی

پ) نظام دادرسی مختلط (سیستم تعادلی یا فرانسوی)

ت) نظام دادرسی اسلامی

دکتر مجتبی محمدی وکیل خوب کیفری

نظام دادرسی اتهامی

قدیمی ترین شیوه‏ی رسیدگی به دعاوی، نظام اتهامی است. این نظام از لحاظ تاریخی در خاور نزدیک (سومر و بابل)، روم، یونان قدیم و نیز در فرانسه در قرن نهم میلادی وجود داشته و در حال حاضر نیز با تغییرات بسیاری در کشورهای آمریکای شمالی، کانادا و انگلستان بر رسیدگیهای کیفری حاکم است.

مهم ترین ویژگیهای این نظام عبارتند از:

۱- فقدان جنبه عمومی جرم

در این نظام، نظم عمومی جامعه در دادرسیهای کیفری مطرح نبوده و دادرسیهای کیفری صرفا برای احقاق حق افراد زیان دیده از جرم انجام می شد و به همین جهت برای آغاز رسیدگی طرح شکایت از سوی شاکی ضروری بوده است؛ یعنی تا زمانی که شاکی، طرح شکایت نکرده باشد، رسیدگی امکان پذیر نیست ولو اینکه جامعه از ارتکاب جرم متضرر شده باشد.

۲- شفاهی بودن رسیدگی

موضوع نوشتن و تشکیل پرونده درأن زمان به شکل امروزی مطرح نبوده و رسیدگیها به صورت شفاهی انجام می گرفته است.

۳- علنی بودن محاکمه

در زمان حاکمیت این سیستم، رسیدگی ها معمولا در میادین شهر و اماکن عمومی صورت می گرفت و لذا شرکت عموم مردم در جلسات دادرسی آزاد بوده است.

۴- ترافعی بودن و رعایت تساوی بین اصحاب دعوا

با توجه به اینکه عموم مردم شاهد محاکمه بودند قاضی محکمه مجبور بود که اظهارات طرفین را استماع نماید و بی طرفی خود نسبت به آن‏ها را اثبات کند.

ب) نظام دادرسی تفتیشی

نظام دادرسی تفتیشی که از نظر تاریخی پس از نظام دادرسی اتهامی است، در قرون وسطی رواج یافت و مرتبط با امر تفتیش عقاید مذهبی توسط دادگاه‏های کلیسا بود.

مهم ترین ویژگی های این نظام عبارت است از:

١- پذیرش جنبه عمومی برای جرایم

در این دوران، مفهوم مجازات از جبران خسارت تفکیک و جامعه حقی مستقل از زیان دیده برای خود قائل شده است. به همین جهت مرجعی از سوی حاکمیت که امروزه دادسرا نامیده می‏شود، برای برقراری نظم و امنیت مسئولیت تعقیب متهمان را به عهده داشت.

۲- حرفه ای بودن قضات

در این نظام برخلاف نظام دادرسی سابق، قاضی ساکت نیست و می بایست حرفه ای باشد تا بتواند کشف حقیقت نماید. از آنجا که در دعوای کیفری منافع جامعه نیز در کنار حقوق مردم مورد نظر بود، فقط ادله‏ی ابرازی شاکی مورد بحث قرار نمی گرفت و قاضی با حساسیت بیشتری موضوع را دنبال می‏کرد.

٣- کتبی بودن رسیدگی

۴- غیرعلنی بودن

۵- غير ترافعی بودن

از دیگر ویژگی های نظام دادرسی تفتیشی غیر ترافعی بودن است. یعنی شاکی و متهم نمی توانند در جلسهی رسیدگی به صورت آزادانه مطالب خود را بیان کنند و وکیل حق دخالت ندارد.

در چنین نظامی، حقوق متهم از حيث اطلاع از اتهام خود و دلایل آن در جهت تدارک دفاع در مقابل آن، به حداقل می‏رسد و بعضا نادیده گرفته می‏شود. به همین علت امکان دادرسی عادلانه وجود ندارد. در نظام تفتیشی، محاکمه حالتی یک طرفه داشت؛ اقرار متهم، مهم ترین دلیل اثبات جرم محسوب می شد و قضات برای اخذ اقرار می توانستند به شکنجهی متهم متوسل شوند. سیستم تفتیشی برای دفاع از اجتماع بسیار مفید و مؤثر بود و در مقایسه با سیستم اتهامی، دفاع از اجتماع را بهتر تضمین می‏کرد، ولی قادر به تأمین حقوق و آزادی های متهم نبود.

صور خاص جرم کلاهبرداری
صور خاص جرم کلاهبرداری

وکیل کیفری در شهرک غرب

نظام دادرسی مختلط (سیستم تعادلی یا فرانسوی)

ایرادهای وارد به هر یک از دو نظام دادرسی اتهامی و تفتیشی، موجب استفاده از ویژگی های مثبت هر یک از این دو نظام درأیجاد نظام دادرسی مختلط شد. سیستم دادرسی مختلط که از آن به سیستم تعادلی یا فرانسوی نیز یاد می‏شود، نخستین بار در قانون آیین دادرسی کیفری سال ۱۸۰۸ فرانسه پیش بینی گردید. از آنجا که سیستم اتهامی منافع جامعه را نادیده می گرفت و در مقابل، سیستم تفتیشی حقوق و آزادی های متهم را تأمین نمی‏کرد، به منظور احتراز از معایب سیستمهای مذکور و استفاده از محاسن آن‏ها، نظام دادرسی مختلط به وجود آمد. نظام دادرسی مختلط، همان نظام دادسرا دادگاه است و تحقیقات مقدماتی درأن به صورت کتبی، سری و غیرعلنی صورت می‏گیرد.

از ویژگی های بارز نظام دادرسی مختلط، تفکیک میان دو مرحله ی تحقیق مقدماتی و محاکمه است. مرحله ی تحقیقات مقدماتی تابع نظام تفتیشی است و درأن، دو مقام تحقیق و تعقیب مستقل از یکدیگر پیش بینی شده است؛ زیرا مقام تعقیب که همان دادستان است، مانند شاکی طرف دعواست؛ یعنی به نمایندگی از سوی جامعه و دولت، متهم را تحت تعقیب قرار می‏دهد و اساسا نمی‏تواند بی‏طرف باشد. در مقابل، مقام تحقیق باید بی‏طرف باشد و در مواد متعددی از قانون آیین دادرسی کیفری (۱۲۹۱) به این موضوع اشاره شده بود که بازپرس باید در کمال بی طرفی تحقیق خود را انجام دهد و در ماده‏ی ۹۳ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ این گونه مقرر شده است:

«بازپرس باید در کمال بی طرفی و در حدود اختیارات قانونی، تحقیقات را انجام دهد و در کشف اوضاع و احوالی که به نفع یا ضرر متهم است فرق نگذارد».

وکیل خوب کیفری دکتر مجتبی محمدی

نظام دادرسی اسلامی

نظام دادرسی اسلامی، نظامی است که مبتنی بر وحی و عقل بنا شده و از ویژگیهایی برخوردار است که در دیگر نظامها وجود ندارد. یکی از ویژگی های نظام دادرسی اسلامی، مربوط به منصب قضاوت می‏باشد. در زمان پیامبر(ص) این منصب به عهده ایشان و یا افراد خاص منصوب ایشان بوده است. در زمان ائمه معصومین (ع) نیز این منصب مهم‏ترین وظیفه محسوب می شد. در این نظام با توجه به ویژگی بارز صاحب منصبان امر قضاء احتمال خطا ممکن نیست. در عصر غیبت نیز شرایطی بسیار سخت گیرانه همچون اجتهاد و عادل بودن برای شخص قاضی مقرر شده و شخص عادلی که از توان علمی تا حد اجتهاد برخوردار باشد، مصون از انحراف و اشتباه فرض شده است.

قضا در فقه اسلامی به معنای دادرسی است و ضوابط حاکم بر قضا مبتنی بر احكام الهی به شرح مقرر در قرآن کریم است و در صورت فقدان حکم در این کتاب، سایر ادله شرعی مبنای قضاوت قرار می‏گیرد.

ترافعی بودن، علنی بودن، ضرورت تساوی افراد در قانون و دادگاه، توجه به حقوق دفاعی متهم، استقلال و بی طرفی قاضی، حاکمیت اصل برائت، عدم امکان توسل به ادله نامتعارف مثل شکنجه و…، ضرورت ارائه دلیل از سوی مدعی خصوصی، تفکیک بین جرایم حق اللهی و حق الناسی در نحوه تعقیب، وحدت قاضی، قطعیت حکم و محدود بودن امکان تجدید نظر به موارد خاص و سرعت در دادرسی از جمله مهم‏ترین ویژگی های نظام دادرسی اسلامی است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *