28 آذر 1398

نقش برات در حیات اقتصادی

نقش برات در حیات اقتصادی

برای آنکه نقش اقتصادی برات روشن شود، بهتر است این بخش را با مثالی آغاز کنیم. عمده فروشی به نام احمد، کالایی را به خرده فروشی به نام تقی می فروشد بدیهی است که تقی باید به موجب قرارداد، ثمن معامله را که به فرض پنج هزار ریال است به احمد پرداخت کند. هرگاه، معامله نقدی باشد، یعنی برای پرداخت ثمن مهلتی مقرر نشود، ثمن معامله باید نقدا پرداخت شود؛ اما فرض کنیم که برای پرداخت ثمن معامله، مهلت شصت روزهای معین شده باشد و احمد (فروشنده) نیز معادل همین ثمن به بازرگان دیگری به نام اکبر بدهکار باشد که مهلت پرداخت آن، همان مهلت پرداخت شصت روز باشد. در چنین حالتی، احمد می تواند براتی بر روی تقی صادر کند و به او دستور دهد ثمن معامله بین خودشان را در سر وعده شصت روز به اکبر بپردازد.

حال فرض کنیم که اگیر نیز به حسن بدهکار باشد و برات را از طریق ظهرنویسی به او منتقل سازد تا در سر وعده مستقیما به تقی مراجعه کند. در این فرض، اکبر ظهرنويس خوانده می شود و حسن، منتقلٌ اليه يا دارنده جدید برات.

هرگاه حسن يعنی دارنده برات، نیاز فوری به پول نقد داشته باشد، می تواند به بانکی خود مراجعه کند. در این وضعیت، بانک با کسر مقداری از مبلغ مندرج در برات، باقيمانده را به صورت وجه نقد به حسن می پردازد. وجه کسر شده معمولا معادل بهره مبلغ اصلی برات تا روز سررسید است. این اقدام بانک را «تنزیل می گویند که از طریق ظهرنویسی مجدد برات صورت می گیرد.

مثال فوق نشان میدهد که برات، از نظر اقتصادی، هم یک وسیله پرداخت است و هم یک وسیله کسب اعتبار.

برات، وسیله پرداخت

در آغاز، یعنی هنگام وضع قواعد مربوط به برات در قانون تجارت، این سند از وسایل عمده و مهم پرداخت بود، تا آنجا که به جای پول به کار گرفته می شد. فروشنده به جای دریافت پول کاغذی یا فلزی – که حمل و نگهداری آن دشوار بود . براتی دریافت می کرد؛ سپس آن را به طلبکار خود می داد و او نیز آن را به دیگری منتقل می کرد و شخص اخير هم می توانست آن را تنزیل کند. اما در حال حاضر، در اغلب کشورها، برات به عنوان وسیله پرداخت، سهم عمده ای در روابط تجاری داخلی ندارد؛ زیرا در این گونه روابط، پرداخت به صورت نقد، واریز به حساب، چک بانکی و یا حواله پستی صورت می گیرد که مطمئن تر به نظر می رسد. برعکس، در روابط بین المللی، استفاده از برات بسیار معمول است؛ زیرا وسیله ای است که از انتقال پول نقد از کشوری به کشور دیگر و نیز تبدیل پولی به پول دیگر جلوگیری می کند و به خصوص تضمینی برای فروشنده است که به موجب آن تا خریدار برات را، در صورت داشتن وعده، قبول نکند و یا در صورت به رؤیت بودن، پرداخت نکند، کالا در اختیار وی قرار نخواهد گرفت. البته، در این موارد فقط خود برات برای خریدار فرستاده نمی شود، بلکه اسنادی نظیر فاکتور، گواهی مبدأ، بارنامه و بیمه نامه نیز به آن ضمیمه می شود که نشان دهنده اجرای تعهدات فروشنده است. این نوع برات را به دلیل وجود همین اسناد ضمیمه، «برات اسنادی» می نامند.

برات، وسیله تأمین اعتبار

برات همواره وسیله ای برای تأمین اعتبار بوده است. ماهیت این نقش در گذشته و حال تغییر نکرده، اما در طول زمان نوع براتهایی که رد و بدل می شود، بسته به علت صدورشان ثابت نمانده است. در حال حاضر از برات به در منظور استفاده می شود اعطای اعتبار در معاملات تجاری و اعطای اعتبار در معاملات مالی و به همین علت، امروزه دو نوع برات وجود دارد. برات تجاری و برات مالی.

الف) برات تجاری

هدف از صدور چنین براتی تسهیل پرداخت غیر نقدی در معاملات بازرگانی است. از آنجا که پرداخت برات فوری نیست، خریدار می تواند به وسیله این سند از فروشنده کالا مهلتی بگیرد تا آنکه در مهلت مزبور، ثمن معامله را تهیه و تسلیم فروشنده کند. هرچند به رؤیت بودن برات اشکالی ندارد، اما این امر به ندرت اتفاق می افتد و در معاملات نقدی نیز عملا برات به رؤیت مورد استفاده قرار نمی گیرد.

استفاده از براتی که دارای مهلت چندماهه است به خریدار امکان می دهد ثمن معامله را از طریق فروش اموال خریداری شده، در سر وعده به براتگیری که برات را قبول کرده است برساند. به علاوه، این نوع برات برای فروشنده نیز وسیله اخذ اعتبار است. به این صورت که او می تواند برات را به دیگری منتقل کرده، در عوض پول نقد دریافت کند. دارنده برات این کار را اغلب با مراجعه به بانک و تنزيل برات به انجام می رساند. در واقع، بانکها با استفاده از مبالغی که مشتریان برای مدت کوتاهی نزد آنان نگهداری می کنند، مبلغ براتهایی را که برای تنزیل به آنها ارائه می شود، می پردازند. پس برات از سویی وسیله اخذ اعتبار توسط بازرگانان است و از سوی دیگر برای سرمایه گذاری کوتاه مدت، به وسیله بانکها و مؤسسات اعتباری دیگر مورد استفاده قرار می گیرد.

علت اهمیت برات به عنوان وسیله تأمین اعتبار، این است که برات به خودی خود نماینده طلب دارنده آن است. در واقع، در روابط مدنی، انتقال طلب تابع مقررات پیچیده ای است که با طبیعت معاملات بازرگانی، که سرعت و امنیت از خصایص بارز آنهاست، سازگار نیست. هر گاه طلبی به یک شخص ثالث منتقل شود، منتقلٌ اليه ممكن است با مدیونی روبه رو شود که دین خود را قبلا پرداخت کرده و یا می تواند ثابت کند که به دلیل عدم انجام یافتن تعهد اصلی توسط انتقال دهنده، به منتقلٌ اليه بدهکار نیست. از نظر قواعد مدنی، مدیون می تواند در مقابل منتقلٌ اليه به تمام ایراداتی متوسل شود که حق طرح آنها را در مقابل انتقال دهنده داشت؛ اما برات، به دلیل آنکه تعهد مندرج در آن از تعهدی که برات به خاطرش ردوبدل شده، مستقل است، دلیل بی چون و چرای طلبکار بردن منتقلٌ اليه محسوب می شود و در نتیجه متعهد برات نمی تواند در مقابل دارند، به ایراداتی متوسل شود که می توانست آنها را در مقابل انتقال دهنده برات مطرح کند. چون وجود برات دلیل وجود طلب است و تصرف برات به دارنده آن امکان می دهد که بدون دغدغه وجوه آن را مطالبه کند، این سند تجاری مورد توجه بانکها قرار گرفته است.

ب) برات مالی

این نوع برات، که در اروپا شایع است، دلیل انجام يافتن معاملات بازرگانی و یا ردوبدل شدن کالا و سرویس نیست، بلکه صرفا منشأ مالی و بانکی دارد. وقتی بانک وامی در اختیار مشتری خود قرار می دهد، براتی روی او می کشد که سر رسید آن، سر رسید بازپرداخت وام اعطایی است. ظهرنویسی این برات به بانک امکان میدهد دیون خود را بپردازد و یا برات را با نرخ کمتری منتقل کند و به عبارت دیگر، روی برات عمل تنزیل انجام دهد. استفاده از این نوع اسناد به بانکها امکان داده است که از پارهای مشتریان خود که از دیگران وام اخذ می کنند، ضمانت کنند. این ضمانت بر روی ورقه برات صورت می گیرد.

گاه اعطای اعتبار بانک به مشتری از طریق قبول برات صورت می گیرد. به این ترتیب که بانکی براتی را که مشتری روی او کشیده است، قبول می کند. در این حالت، بانک پولی در اختیار مشتری خود قرار نمی دهد، بلکه فقط امضای خود را در اختیار او می گذارد. گاه بانک طلبی را که از مشتری خود دارد در برات قید می کند و با این کار، گردش طلب را امکان پذیر می سازد. ایجاد این نوع برات مزایای فراوانی دارد؛ چرا که با استفاده از این روش، بانک نندی در اختیار دارد که کلیه مزایای برات تجاری را داراست: مبلغ طلب کاملا معین و مشخص است، مهلت پرداخت آن معلوم است، بدهکاران سند مسئولیت تضامنی دارند و به ویژه طلب مزبور به راحتی قابل انتقال است و بانک در صورت لزوم می تواند آن را با تنزیل، تبدیل به پول نقد کند.